معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤ - آسيب شناسى - حسینی سید عباس
آسيب شناسى
حسینی سید عباس
آسيبشناسى در لغت به معناى «زخم، ضرب، صدمه، عيب و نقص، تعب، رنج و... آمده است و در اصطلاح و به معناى عام، عبارت است از: شناخت دردها، كاستىها، مصيبتها و آفتهاى فكرى، جنسى، فرهنگى، سياسى، اجتماعى، اقتصادى و.. كه روح و روان و محيط زندگى جوان را فرا گرفته است، و نيز راه يافتن به ريشهها و عوامل متنوع آن.
عوامل آسيب جوانان
منشأ ايجاد آسيب در جوانان، نشناختن سه موضوع مهم است:
١ ـ ويژگىهاى دوران جوانى؛ ٢ ـ مشكلات جوانان؛ ٣ ـ نيازهاى به حق آنان و بر آورده كردن آنها.
به طور كلى زمينههاى آسيبپذيرى جوانان را در هفت محور مىتوان خلاصه كرد:
١ ـ علل خانوادگى: نامگذارى نامناسب، بىمهرى، اعمال نسنجيده والدين، تربيت بدون ايمان و جدايى والدين، هر يك به نحوى در طغيان جوانان و آسيبپذيرى آنان نقش دارند.
٢ ـ علل و عوامل فرهنگى: با اينكه رسانههايى چون راديو، تلويزيون، مطبوعات، ماهواره، سينما و... انسان را از طريق چشم و گوش با دنياى بيرون آشنا مىكنند، اما به علل مختلف، آنچه نسل جوان امروز ما از اين طريق دريافت مىكند نتيجهاى معكوس داشته و با آنچه كه بايد باشد بسيار فاصله دارد.
همچنين كمبود اطلاعات و يا گريز از مطالعه و خلأ ذهنى اكثر آنان، از جمله مسائلى است كه جوانان ما به خصوص پسران با آن درگير هستند و به تبع آن، از واقعيات زندگى دور افتادهاند. معلومات اندك و سطحى آنان باعث شده آنچه از مفاهيم تمدن جديد در مخيّله خود تصور مىكنند، به خطوط بىسر و تهى از پردههاى متحرك سينما و داستانهاى مبتذل عشقى و رمانهاى خيالى و افسانهاى منحصر شود. ضمن اينكه مسئله تعصب كه جلوى فراگيرى اطلاعات را مىگيرد و اسلام شديداً با آن مبارزه كرده است، خود يكى از اين قبيل عوامل به شمار ميرود.
٣ ـ عوامل اقتصادى: بيكارى و فقدان شغل مناسب با تحصيل، فقر و بيچارگى ناشى از تضاد طبقاتى كه موجب تقسيم جامعه به دو دسته فقير و ثروتمند شده، از مهمترين عوامل آسيبپذيرى جوانان است.
٤ ـ علل اجتماعى: جامعه مدرن و پيشرفتهاى مهمِ صنعتى كه باعث مشخص شدن عقب افتادگى و سر خوردگى جوانان در كشورهاى ضعيف خواهد شد و نيز كمبود مكانها و وسايل تفريحى سالم و از همه مهمتر، فراوانى مواد مخدّر و اعتياد، از جمله علل اجتماعى آسيب جوانان است.
٥ ـ عوامل مذهبى: در اين زمينه، محو يا پيرى ارزشها و نيز ضعف ايمان، قابل توجه خواهد بود. وقتى اجتماعى از ارزشهاى خود فاصله بگيرد و زندگياش چيزى جز تكرار مكرّرات نباشد چگونه مىتواند جوانان خود را از آسيب مصون دارد؟ ترديد در عقايد مذهبى و تزلزل در اوامر دين، خود حديثى جداگانه دارد.
٦ ـ عوامل روانى: تمايلات جنسى و كشمكشهاى درونى و عوامل مهيّج بيرونى كه وسوسههاى شيطانى را به همراه دارد، زمينهساز آسيبپذيرى جوانان است.
٧ ـ عوامل طبيعى: اين عوامل عبارتاند از: بىخانمانىِ ناشى از حوادث طبيعى، اعم از: زلزله، جنگ، سيل و... .
خانواده و پيشگيرى از آسيبهاى اجتماعى
از آنجايى كه خانواده يكى از مهمترين عوامل مؤثّر در رشد همه جانبه كودك و نوجوان است مىتواند در جهت پيشگيرى از آسيبهاى اجتماعى گامهاى مهمى بردارد؛ از جمله:
١ ـ والدين، تربيت دينى كودكان و نوجوانان را از همان ابتداى تولد آغاز كنند.
٢ ـ از طريق مشاهده پىگيرى پيشرفت تحصيلى و ارزيابى فعاليتهاى دانشآموز و تشكيل جلسات مشورتى با معلمان و...، نقاط قوّت فرزندان خود را از حيث تحصيلى و اخلاقى، شناسايى و در جهت پرورش و تقويت صحيح آنها اقدام كنند.
سجاد جعفرى، شماره اشتراك ٢٨١٦، از زرند، سيريز
آسيبهاى اجتماعى را مىتوان به بخشهاى زير تقسيم كرد:
١ ـ مهاجرت بيرويه روستاييان به شهرها: مهاجران و روستاييان كه بدون برنامهريزى قبلى به شهرها هجوم ميآورند با بيكارى نامحدودى مواجه شده، ناچار به شغلهاى كاذب روى ميآورند و در چرخه اقتصاد، اختلال ايجاد مىكنند كه آسيب آن به جامعه مىشود.
٢ ـ حاشيهنشينى: حاشيهنشينى، اصطلاحى است كه به محلههاى مسكونى غير متعارف و متداول شهرى اطلاق مىشود. حاشيهنشينى در شهرهايى كه پذيراى جمعيت اضافى در بافت اصلى نيستند، رشد مىكند. حاشيهنشينى با جرم، رابطه مستقيم دارد. در چنين مناطقى به دليل از بين رفتن ارزشهاى انسانى، كجروىهاى اجتماعى سريعاً رشد مىكند و اعمالى چون دزدى، اعتياد، قاچاق و نظاير آن بسيار گسترش يابد.
٣ ـ اعتياد به مواد مخدّر: اعتياد به مواد مخدّر، به مثابه نابسامانى اجتماعى، پديدهاى است كه به آن «بلاى هستى سوز» نام نهادهاند، زيرا ويرانگرىهاى حاصل از آن زمينه ساز سقوط بسيارى از ارزشها و هنجارهاى فرهنگى و اخلاقى مىگردد و سلامت جامعه را به خطر مياندازد و هر سال اين بلاى خانمان برانداز، قربانيان بىشمارى را به آغوش سرد خاك مىنشاند.
٤ ـ طلاق يا از همگسيختگى خانواده: خانواده، نهادى است كه به اعضاى خود، احساس امنيت و آرامش مىبخشد و طى هزاران سال پايدارترين و مؤثّرترين وسيله حفظ ويژگىهاى فرهنگى و عامل انتقال آنها به نسلهاى بعدى بوده است. «متفكران و جامعه شناسان، طلاق را يكى از آسيبهاى اجتماعى به شمار آورده، بالا رفتن ميزان آن را نشانه بارز اختلال در اصول اخلاقى و به هم خوردن آرامش خانوادگى و در مجموع، دگرگونى در هنجارهاى اجتماعى محسوب ميدارند.»
٥ ـ حسادت افراد جامعه به هم: حسد، آرزوى زوال نعمت براى ديگران است. گاه فرد با توجه به عدم امكان دستيابى به موقعيت و منزلت ديگران، رشك و حسد مىبرد و چون نمىتواند مانند صاحبان اموال مالك آنها گردد، دست به كارهاى ضد اجتماعى مانند رشوهگيرى، رياكارى، يا دزدى ميزند. اين اعمال خواه كم يا زياد، آسيبى بزرگ براى اجتماع است.
٦ ـ خودنمايى بعضى از جوانان در اجتماع: برخى از جوانان براى نشان دادن صفت «كلّه شقى» و جرأت حادثهجويى كه براى آنها بسيار ارزشمند است، قوانين اجتماعى را زير پا مىگذارند. مثال ساده آن همين موتور سوارهايى هستند كه با سرعت غير قابل كنترل خود هر ساله حوادث ناگوار بسيارى را به بار ميآورند.
٧ ـ آلودگى محيط زيست: آلودگى محيط زيست چه به دست افراد جامعه يا توسط كارخانهها، مشكلات بزرگى را براى افراد جامعه و خصوصاً براى كودكان و بيماران تنفّسى به بار ميآورند. هر كس به نوبه خود با رعايت كردن اصول بهداشت و نظافت در محيطهاى عمومى مىتواند كمك شايانى به اجتماع بكند.
٨ ـ خالى ماندن ساعات فراغت: اگر جوانان در اوقات فراغت خود تفريح يا سرگرمى نداشته باشند روح و روان آنها ضربه مىبيند و آسيب آن متوجه جامعه نيز مىگردد. در اينجا وظيفه بزرگان هر خانواده است كه با راهنمايىهاى خود، جوانانشان را به تفريحات سالم رهنمود كنند، كه خوشبختانه در كشور عزيز ما كانونهاى علمى بسيار خوبى هست كه دانشآموزان در اوقات فراغت خود از آنها بهرهمند مىشوند.
٩ ـ بيمارى و سوء تغذيه: از آنجا كه سلامت يك جامعه بستگى به سلامت افراد آن جامعه دارد اين امر از پيشرفت كار افراد مىكاهد و «هم ناسازگارى بيشتر آنها را با اطرافيان فراهم ميآورد و هم ممكن است به ديگران سرايت كرده، موجب گسترش هر چه بيشتر بيمارى گردد.»
فيروزه ثقفيدلير، شماره اشتراك ١١٧٩٥، از بناب
چشم چرانى
از بزرگترين آسيبها و آفتها و اولين قدم انحراف، «چشم چرانى» است كه ممكن است جوانان را تهديد كند. اين انحراف بزرگ اخلاقى ورود به منجلاب انحرافات و فساد جنسى را تشديد مىكند.
حضرت امام صادق (ع) فرمود: «چشم چرانى، تخم شهوت را در دل مىكارد و چنين كارى براى نگاه كننده كافى است كه منشأ فتنه گردد.»
نگاه به ناموس ديگران، خواست شيطان است. پيامبر (ص) فرمود: «نگاه به نامحرم، تيرى زهرآلود از تيرهاى شيطان است.»
سفارش قرآن به چشمپوشى از نامحرم
قرآن، مؤمنان را به چشمپوشى از نامحرم دعوت مىكند و مىفرمايد: «به مؤمنان بگو: چشمان خود را فرو بندند و دامن خود را حفظ كنند، اين براى آنها پاكيزهتر است و خدا به آنچه مىكنند، آگاه است». و نيز فرمود: «به زنان با ايمان بگو:
چشمانشان را (از نامحرم) فرو بندند و دامن خود را حفظ كنند.»
ارزش چشمان پاك
هر يك از اعضاى بدن مؤمن براى عبادت پروردگار متعال وظيفه خاصى بر عهده دارد كه اگر بدان وظيفه عمل كرد، ارزشمند است. حضرت على (ع) درباره حفاظت و مواظبت از چشمها فرمود: «چيزى در بدن كم سپاستر از چشم نيست، خواستهاش را ندهيد كه شما را از ياد خدا باز ميدارد». رسول خدا (ص) نيز فرمودند: «همه چشمها روز قيامت گريانند جز
سه چشم: چشمى كه از ترس خدا بگريد، چشمى كه از نامحرم فرو نهاده شود و چشمى كه در راه خدا و (پاسدارى از كيان اسلام) شب زندهدار باشد.»
نتايج پاك چشمى
چشمى كه به نگاه حرام آلوده نگردد، بركات زير را براى صاحبش به ارمغان ميآورد:
١ ـ ديدن شگفتىها :رسول خدا (ص) فرمود: «چشمهايتان را از نامحرم بپوشانيد تا عجايب و شگفتىها را ببينيد.»
٢ ـ راحتى قلب: امام على (ع) فرمود: «آنكه چشم خود را از نامحرم فرو نهاد، قلبش را راحت كرده است.»
٣ ـ نيكخويى: همچنين آن حضرت فرمودند: «كسى كه نگاههايش كنترل گردد، صفاتش نيكو مىشود.»
٤ ـ پاداش الهى: امام صادق (ع) فرمود: هر كسى زنى را ببنيد و (بلافاصله) ديدهاش را به آسمان بدوزد يا چشم فرو
بندد، چشم باز نگرداند مگر خدا حوريان بهشتى را به عقد او در آورد.»
٥ ـ چشيدن شيرينى ايمان: پيامبر (ص) فرمود: نگاه به نامحرم، تيرى از تيرهاى شيطان است و هر كس آنرا از ترس خدا ترك كند، خداوند چنان ايمانى به او عطا كند كه شيرينياش را در زن خويش احساس كند.»
رضوان صالحى، شماره اشتراك ٦٦٤، از نجفآباد
آسيبهاى دوستى
در موضوع دوست و دوستيابى آسيبهاى گوناگونى مطرح است كه براى كاستن از آن بايد اقداماتى انجام داد:
قدم اول در انتخاب دوست، لزوم آزمايش است. با امتحان و آزمايش، انسانهاى ناسالم، مشخص مىشوند. دوستى با افراد سالم به دليل اعتماد و اطمينان، استحكام بيشترى دارد. در مقابل، علاقهاى كه نه در پى آزمايش بلكه به دنبال احساسات ايجاد شده باشد، تداوم نخواهد داشت.
حضرت امير (ع) در اين باره مىفرمايند: «من اتّخذ اخاً من غير اختبارٍ الجأه الاضطرار الى مرافقة الاشرار؛ كسى كه بدون
آزمايش، دوستى را انتخاب كند، ضرورتها، وى را وادار به رفاقت با اشرار مىكند.»
البته ناگفته نماند كه امتحان و آزمايش انسانها از شئون خداوند متعال است و اوست كه مىتواند عباد خود را بيازمايد و عاصيان را از مطيعان متمايز سازد. لذا آزمايشى كه در اينجا مورد بحث است، امتحانى محدود و صرفاً براى مصون بودن از عوارض دوست ناباب است. اگر يك انسان سالم با فردى معتاد طرح دوستى بريزد، چنانچه ارادهاى قوى نداشته باشد به تدريج زمينه انحراف او هموار مىشود و چه بسا رذايل اخلاقىِ ديگرِ اين فرد معتاد در او اثر بگذارد.
رفاقت با اشرار موجب جلب شرّ براى انسان مىشود؛ همانند باد كه وقتى به گندابى بوزد، بوى گند را با خود حمل مىكند.
آسيب ديگرِ دوستى با هواپرستان، فراموشى ايمان است. دوست، دوست نيست مگر اينكه در سه جا دوستى خود را حفظ كند. در سختىها، در غياب و در هنگام مرگ.
اين خصلت، از مهمترين ويژگىهاى دوست است. دوستى كه از معصيت پرهيز نكند، ناخود آگاه رفيق خود را به همان ممالك سوق ميدهد.
دوستىهاى بىحد و حصر و رفاقتهاى حساب نشده، مشكلات زندگى و مخصوصاً مشكلات روانى را افزايش ميدهد و نشاط و شادابى را از بين مىبرد و افسردگى حالات، يأس و پژمردگى جاى آن را مىگيرد.
الهام رحيمىنژاد، شماره اشتراك ١٥٢٣٢، از اقليد
براى حل معضلات و رفع آسيبهاى جوانان، ابتدا بايد زمينهها و عوامل آسيبپذيرى اين قشر را شناسايى كرد. در اينجابه قدر توان به برخى از اين زمينهها اشاره مىكنيم:
الف) فقر معنوى :يكى از عوامل آسيب پذيرى و بروز ناهنجارىها در جوانان، آگاهى نداشتن درباره هستى و انسان و در كل نتيجه عدم اعتقاد به اصول و مبانى اسلامى، خصوصاً مبدأ و معاد است. جوانى كه به خداوند متعال معتقد است و با حضرتش پيوند دارد، در اين هستى پهناور، هرگز خود را تنها و منزوى نمىپندارد و هميشه سعى مىكند تا از جاده انسانيت خارج نشود. چنين شخصى در سختىها و مصايب، بردبارتر و شكيباتر مىشود و هيچ وقت به پوچى و سرگردانى نميرسد و به دليل كرامت و ارزشى كه براى خويش در پيشگاه خدا به دست آورده است، سراغ بسيارى از معضلات اجتماعى نميرود.
ب) تحولات دوران بلوغ: شروع مرحله بلوغ در دختر و پسر، معمولاً با تغييراتى همراه است، كه تحولات روانى و عاطفى، مانند: زودرنجى، احساساتى بودن، مخالفت كردن با ديگران، درون گرايى و... از جمله آنهاست. اگر اين مرحله به سلامت طى نشود باعث آشفتگىهاى روانى مىشود و زمينهاى براى آسيب پذيرى نوجوانان و جوانان خواهد بود.
ج) ناهمآهنگى بين رشد انسان و عقل: اندام نوجوانان در طول دوران بلوغ، رشد چشمگيرى مىكند و بر تمام قواى بدنشان افزوده مىشود، ولى عقلشان در آن دوران رشد محسوسى ندارد و تقريباً در سطح قبل از بلوغ باقى مىماند. اين ناهمآهنگى رشد جسم و عقل، منشأ بسيارى از خطرات در دوران جوانى است.
د) شخصيت انقلابى جوان (حس ماجراجويى): بدون ترديد احساسات تند و آتشينى كه در نهاد جوانان قرار داده شده و تمام وجود آنان را تحت تأثير قرار ميدهد نقش مؤثّرى در آسيبپذيرى آنان ايفا مىكند. اين احساسات طبيعى در جوان، به پاسخگويى صحيح نياز دارد تا مورد بهرهبردارى درست قرار گيرد، ولى متأسفانه در موارد فراوانى به اين نياز جوان در جامعه پاسخ مثبت داده نمىشود؛ براى مثال محدوديتهاى افراطى موجود در خانواده يا جامعه و خلأ سرگرمىهاى سازنده، از جمله عواملى هستند كه سبب تأمين اين نياز به شيوه منفى در جوانان مىگردد؛ مانند: مخالفت با مقرّرات اجتماعى، زير پا گذاشتن حدود و قوانين جامعه و... .
ه ) عدم تربيت صحيح جنسى: غريزه جنسى در انسان، از جمله غرايزى است كه بايد به صورت صحيح آن را ارضا كرد، لكن نوجوان و جوانى كه در طى رشد جنسى، توجيه نشده و آموزش و تربيت صحيح نديده، شكى نيست كه در هنگام بلوغ جنسى دچار هيجان، اضطراب، وحشت و بحران فكرى خواهد شد و به بسيارى از اعتقادات خود شك خواهد كرد و سرانجام به برخى از آسيبهاى روحى، اخلاقى، اجتماعى مبتلا خواهد شد.
و) عدم رشد شخصيت: يكى از تمايلات طبيعى نوجوانان اين است كه مانند بزرگسالان به شخصيتشان احترام گذاشته شود. با توجه به اين خصوصيت، جوان و نوجوانى كه در محيط كوچك خانواده و يا جامعه مورد تكريم و احترام قرار مىگيرد و نظراتشان مقبول واقع مىشود؛ علاوه بر اينكه موجب رشد عقلى و سازگارى او با محيط مىگردد، سعى و تلاش مىكند كه خود را به پستى و ناپاكى آلوده نكند و رفتارش شايسته اين تكريم باشد اما به جوانى كه اجازه اظهار نظر داده نمىشود و خوبىها و توانايىهاى او مطرح نمىگردد، احساس بىكفايتى و حقارت مىكند و اين فرآيند روانى، زمينهساز بروز رفتارهاى نابهنجار، انحرافات اجتماعى و بزهكارى مىگردد.
ز) محيط اجتماعى فاسد: اگر چه خانواده، مدرسه و جامعه، سه عامل نيرومند در پايهگذارى شخصيت و ساختن خلق و خوى انسان است و آدمى خواه ناخواه تحت تأثير اين سه محيط مقتدر قرار دارد، ولى محيط اجتماعى و جامعه كه آخرين كلاس ساختن اخلاق و شخصيت آدمى است، به مراتب قوىتر از آن دو عامل مىباشد.
ح) دوستان ناباب: يكى ديگر از زمينههاى آسيبپذيرى نسل جوان، آشنا نبودن آنها با معيارهاى دوست خوب است.
ط) ناهمآهنگى در برنامهريزى براى جوانان :اگر افراد جامعه، به خصوص قشر جوان كه اثرپذيرى فرهنگى بيشترى دارند، در مواجهه با نهادهاى فرهنگى، با صداها و شعارها و عملكردهاى متفاوتى مواجه گردند و هر نهادى براى آموزش مسائل فرهنگى و تربيتى جوانان، ساز جداگانهاى بزند، پر واضح است كه نسل جوان در چنين آشفته بازارى دچار سردرگمى مىشود.
حسين اعتمادى، شماره اشتراك ١٠٣٣، از سنقر
فنآورى اطلاعات
فنآورى اطلاعات به مجموعه به هم پيوسته از روشها، سخت افزارها، نرم افزارها و تجهيزات ارتباطى اطلاق مىشود كه اطلاعاتى را در اشكال گوناگون (صدا، تصوير و متن) جمعآورى، ذخيره سازى، بازيابى، پردازش، منتقل و يا عرضه مىكنند.
فنآورى اطلاعات به دلايل تحولپذيرى و قدرت تأثير فراوانى كه در رشد اقتصادى، امنيت ملى، جهانى شدن، تعديل مشكلات اطلاع رسانى سنّتى دارد، يكى از پوياترين و بحث انگيزترين رشتههاى علم و فنآورى محسوب مىشود.
امروزه فنآورى اطلاعات و وسايل جديد ارتباطى نظير: رايانه، اينترنت، ويدئو سى دىهاى صوتى، تصويرى و... در دورترين نقاط دنيا به عمق جامعهها و خانوادهها راه يافته و بسته به ميزان آگاهى و مهارت اساسى افراد جامعه از اين پديدهها، مخصوصاً اعضاى خانواده و مربيان و ديگر مسئولان، آثار مثبت و منفى و يا آسيبهاى گوناگون اخلاقى، فرهنگى، اجتماعى، پزشكى و... در جامعه و مخصوصاً خانوادهها ايجاد نموده است.
عليرضا وليزاده، شماره اشتراك ١٢٣٠٢، از گناباد
آسيبهاى اينترنت
مهمترين آسيبهاى اينترنت عبارتاند از:
١ ـ آسيبهاى فكرى
امروزه دنياى رايانه، هويتيابى و هويتجويى نسل جوان و نوجوان را در ابعاد فكرى و اخلاقى تحت تأثير قرار داده، تا جايى كه آسيبهاى اجتماعى رابطهاى تنگاتنگ با مقوله فنآورى اطلاعات، انفجار اطلاعات و جهانى شدن پيدا كرده است. رايانه موجب بروز پديدهاى جديد با عنوان «اعتيادهاى نو و مدرن» شده و بدين وسيله سبب افزايش آسيبهاى اجتماعى گرديده است. استفاده خارج از حد متعارف از اينترنت، موجب ايجاد وابستگى شديد روانى و فكرى مىشود، به طورى كه بعضى از كاربران به يك فضاى غير واقعى پناه برده، در آنجا زندگى مىكنند.
با ورود اينترنت و رايانه به درون خانوادهها، بين والدين و فرزندان جدايى فكرى، عاطفى و فيزيكى رخ ميدهد. نتيجه تحقيقات نشان ميدهد كه درصد بالايى از نوجوانان و جوانان از اينترنت براى فعاليتهاى بيهودهاى نظير: دوستيابى، بازى و صحبت با يكديگر استفاده مىكنند. محيط جذاب و به ظاهر صميمانه سايتهاى اينترنتى سبب مىشود كه كاربر بدون آنكه گذر زمان را حس كند در آنها فعاليت داشته باشد.
از طرفى، نوجوان كه پشت ميز رايانه و اينترنت نشسته است برنامههاى سايت را لذتبخشتر از سخنان پدر و مادر ميداند و در نتيجه، در ارتباطات، رفتار و زندگى اجتماعى او اختلال ايجاد مىشود.
٢ ـ آسيبهاى اجتماعى ـ فرهنگى
در سال ١٩٥٥ ميلادى روان پزشكى به نام «گلد برگ» اعتياد جديدى به نام اعتياد به اينترنت را كشف كرد. اين اعتياد به سرعت رو به گسترش است و هر روز افراد جديدى را به كام خود مىكشد. گاه مشاهده مىشود كه افراد يا فرزندان ما چنان در اتاقهاى گفت و گو غرق مىشوند كه حتى زمان صرف ناهار يا شام را به فراموشى مىسپارند. اينها علائمى شبيه الكلىها يا معتادان به مواد مخدّر دارند. بسيارى از آنها از بىخوابى رنج مىبرند، خستهاند و روابطشان با اطرافيان و جامعه به حداقل رسيده است و بيشتر حالت عصبى دارند. كمرنگ شدن و از بين رفتن رابطه عاطفىِ كاربر با اعضاى خانواده و تبديل آن به رابطهاى سرد و مسالمتآميز، از ديگر اثرهاى نامطلوب اعتياد به اينترنت است.
از طرفى، سودجويان از طريق القائات فرهنگى، زمينه را براى گريز فرهنگى كاربران فراهم مىكنند و موجب از خود بيگانگى و از دست دادن هويت فرهنگى آنان مىشوند.
كودكانى كه از بدو زندگى و در دوران كودكى به دليل كمبود فضاىهاى تفريحى و آموزشى در جامعه، در منزل با بازىهاى كامپيوترى مشغول مىشوند، به تدريج نوعى انزوا طلبى را پيش مىگيرند كه در نهايت باعث منزوى شدن آنان از اجتماع مىشود. حال آنكه كودكان در دوران رشد مىبايست با همنوعان و كودكان همسنّ خود بازىهاى دسته جمعى انجام دهند تا ارتباطات اجتماعى را فرا گيرند. منزى شدن كودك و بازى با افرادى كه در دنياى واقعى وجود خارجى ندارند، در آينده ممكن است آثار بسيار منفى و نامطلوب در رفتارهاى اجتماعى كودك ايجاد كند.
٣ ـ آسيبهاى اخلاقى
حدود ٥/١ درصد از مجموع اطلاعات موجود در سايتهاى اينترنتى، غير اخلاقى، بيش از ٩٠ درصد از آنها تجارى و مابقى آنها با امور علمى، فرهنگى، ورزشى و ساير موضوعات، مرتبط است. اين در حالى است كه ١١ درصد افراد روى زمين با رفتارهاى جنسى ناسالم مواجهاند كه اصولاً ربطى به اينترنت ندارد.
بنابراين، آسيبهاى ناشى از اينترنت، در مقايسه با شرايط عادىِ فساد اخلاقى در جامعه، چندين برابر كمتر است، اما آنچه مىتواند در اينترنت خطرناكتر تلقّى گردد، ارتباطى است كه از طريق اتاقهاى گفت و گو بين افراد مختلف برقرار مىشود و در برخى موارد صدمات فراوانى به وجود ميآورد. اين اتاقهاى گفت و گو كه معمولاً با نامهاى جعلى و مجهول امكان ارتباط در آن وجود دارد، مىتواند زمينههاى لازم را براى ايجاد برخى از مفاسد اجتماعى به وجود آورد و تقريباً راهى براى جلوگيرى از آن وجود ندارد.
به جرأت مىتوان گفت كه خطر اتاقهاى گفت و گو به مراتب بيشتر از سايتهاى غير اخلاقىِ موجود در اينترنت است، زيرا بياطلاعى خانوادهها از اين موضوع خطرهايى را به آنان تحميل مىكند. از سوى ديگر، از جمله چالشهاى اساسىِ گسترش فنآورى ارتباطات در جهان، مخصوصاً در كشورهاى در حال توسعه، آسيبهاى فرهنگى و اجتماعى است. قرار گرفتن در معرض فرهنگهاى گوناگون، آزادىهاى زياد در يك دوره زمانى نسبتاً كوتاه و امكان دسترسى به اطلاعات غير اخلاقى گوناگون از طريق اينترنت، برخى از نمونههاى اين خطرها مىباشد.
٤ ـ آسيبهاى جسمانى
استفاده بيش از حد از رايانه، آثار زير را به دنبال دارد:
الف) تيكها، فشارهاى عصبى، چشم درد، چاقى و انزواى اجتماعى را منجر مىشود؛
ب) ركود فعاليتهاى معده، ايجاد چاقى، عدم جذب چربىها، افزايش قند خون، كم شدن فعاليت كلى بدن و مشكلات تنفسى را به همراه دارد؛
ج) سبب افتادن سر شانهها و خارج شدن ستون فقرات از حالت طبيعى مىشود؛
د) كودكان و نوجوانان را از يادگيرىهاى شناختى، جسمانى و اجتماعى باز ميدارد.
بازىهاى كامپيوترى به سبب داشتن صفحات گرافيكى، تنوع رنگ و سرعت زياد تعويض صفحات، تأثيرات منفى بر روى مغز و اعصاب كودكان مىگذارد و از اين راه برخى اختلالات را موجب مىشود. تأثيرات منفى كامپيوتر بر بدن افراد شامل دردهاى شديد كمر، دست، گردن و سر، كه به صورت آرتروز ظاهر مىشود و گاهى موجب ايجاد كيست معضلى در مچ دست مىگردد.
جيران عزيزى، شماره اشتراك ١١٧٢٨، از خرمدره
آسيبهاى اينترنت
١ ـ اعتياد به اينترنت
اعتياد از نظر لغوى به معناى عادت داشتن و در اصطلاح، به تكرار يك عمل به شكل مستمر اطلاق مىشود. وقتى از اعتياد سخن به ميان ميآيد غالباً اذهان انسانها متوجه اعتياد به مواد مخدّر مىگردد، اما واقعيت غير از اين است.
«امروزه در جهان عده كثيرى هستند كه به تماشاى تلويزيون و اينترنت و بازىهاى رايانهاى معتادند. مجله آمريكايى «بيارادگى و اعتياد جنسى» در يكى از شمارههاى خود نوشت: اتصال به سايتهاى اينترنتىِ هرزه نگارى محدود به كاربران خانگى نشده بلكه به يكى از معضلات جدّى در محيطهاى كارى نيز بدل شده است. اين مجله ميافزايد: طى تحقيقات صورت گرفته در مورد تعدادى از شركتها، مشخص شد كه كارمندان مرد، ٦٢% از زمان صرف شده خود در پشت رايانه را به سايتهاى هرزهنگارى اختصاص دادهاند.
در حال حاضر در بسيارى از كشورها و به ويژه كشورهاى پيشرفته، امكان اتصال و دسترسى به اينترنت براى اغلب افراد فراهم شده است. حتى كودكان بسيارى در كشورهاى مختلف جهان امروزه به اينترنت متصل هستند. بر اساس گزارش منتشر شده، ٩٠% كودكان بين ٥ تا ١٧ سال در ايالات متحده آمريكا به رايانه دسترسى دارند و ٧٥% نوجوانان ١٤ تا ١٧ ساله به طور منظم از آن استفاده مىكنند. ارزان بودن هزينههاى اتصال و ناشناخته ماندن افراد در آن، موجب گسترش هرزهنگارى و استفاده از محصولات آن شده است. در حال حاضر هزاران سايت اينترنتى وجود دارد كه حاوى تصاوير مستهجن است. هرزهنگارى در اينترنت و نيز ساير فنآورىهاى ارتباطى اثرات سوء و مخرّب بسيارى در جامعه ايجاد مىكند.
امروزه رابطه ميان جرايمى چون: تجاوز، خودفروشى، سوء استفاده از اطفال و موارد بسيارى از اين دست، با گسترش محصولات هرزه نگارى اثبات شده است. بر اساس آمار اداره تحقيقات فدرال آمريكا، حدود ٨١%مجرمان خشونتهاى جنسى مرتباً از محصولات هرزهنگارى استفاده كردهاند. اين مسئله بر روابط زنان و مردان نيز تأثيرات مخرّبى گذاشته است. خارج شدن روابط بين زن و مرد از يك رابطه انسانى و توأم با احترام به يك رابطه غير انسانى و همراه با اميال شهوانى از جمله اين تأثيرات است. در اين باره انجمن روان پزشكان آمريكا گزارش ميدهد كه ٢٠% معتادان به محصولات هرزه نگارى به دليل اعتيادشان طلاق مىگيرند يا جدا از زوجهايشان زندگى مىكنند. بيشترين اثر مخرّب هرزه نگارى بر قشر نوجوان و جوان جامعه است. وجود روابط جنسىِ خارج از عرف و اخلاق جامعه در محصولات ارائه شده هرزه نگاران، روابط جنسى نامشروع و خارج از ازدواج را اشاعه ميدهند و اين مسئله موجب كاهش تمايل نوجوانان به امر مقدس ازدواج مىشود.»
٢ ـ اتاقهاى چت
در اينترنت و دنياى مجازى آن، همانند دنياى واقعى كه در آن افراد گوناگون، با فرهنگها و سليقههاى مختلف زندگى مىكنند، افراد زيادى وجود دارند كه شرور و خطرناك هستند. اينگونه افراد از اينترنت براى بهرهبردارىهاى سوء و متأسفانه بيشتر براى امور جنسى از كودكان و نوجوانان استفاده مىكنند.
در اغلب اتاقهاى چت، انبوهى از جوانان بين ١٢ تا ٢٥ سال در حال گفت و گو هستند كه تبادل اطلاعات شخصى در آنها تشوق مىشود. زمانى كه كودك و نوجوان وارد خانههاى گفت و گو (چت روم) مىشود، با شمار كثيرى از شكارچىهايى رو به رو مىگردد كه در كمين آنان هستند.
ما اصولاً با ماهيت چت زدن و گفت و گو مخالف نيستيم، زيرا كه افراد بسيارى هستند كه در گفت و گوهاى علمى و تخصصى و ارزنده مشاركت مىكنند، اما روى سخن با آن دسته از كاربران اينترنتى است كه عمدتاً نوجوانان و جوانان هستند كه در فعاليتها و ارتباطهايى شركت مىكنند كه بيشتر جنبه لذتجويى و دوستيابى دارد و بيشتر نگرانىها نيز در همين زمينه است و متأسفانه اكثر اين ودستىهاى اينترنتى به ملاقاتهاى حضورى منجر مىشود و به دنبال آن مشكلات عديدهاى به وجود ميآيد كه در اين مقال نمىگنجد.
طوبى بخشى، شماره اشتراك ١٠٠٧٠، از همدان
آفات عبادت
در مقابل عواملى كه مايه كمال عبادت محسوب مىشوند، عواملى را نيز مىتوان نام برد كه آن را باطل و يا كمارزش مىكنند. بعضى از اين عوامل عبارتاند از:
الف) ريا
ريا، مهمترين باطل كننده عمل است. ريا، عبارت است از تظاهر و خودنمايى و اظهار عمل به انگيزه جلب توجه و ستايش مردم. برخى ريا را فقط در عبادات ميدانند و برخى در همه كارهاى نيك.
ريا اقسامى دارد:
١ ـ ريا در عقيده: به اين معناست كه انسان در باطنش، معتقد به خدا و روز جزا نبوده و براى احكام الهى، ارزشى قائل نباشد، اما براى جلب قلوب مردم و يا دفع ضرر از خود، با زبانش اظهار ديندارى مىكند. اين قسم از ريا، نفاق است و بدترين نوع ريا شمرده مىشود.
٢ ـ ريا در عمل: ريا در عمل ممكن است در اعمال و عبادات واجب يا مستحب يا در گفتار و معاشرت و يا در شكل و قيافه و... باشد.
علل و عوامل ريا
١ ـ عدم شناخت خداوند: اگر كسى واقعاً خدا را شناخته باشد و بداند كه همه عوالم و امور در دست اوست، ديگر به دست ديگران، چشم طمع نميدوزد.
٢ ـ حبّ جاه و مقام: حبّ جاه و مقام، انسان را وادار به ريا مىكند تا بدينوسيله در انظار مردم، براى خود كسب آبرويى نموده و به مقامى برسد.
ريا علاوه بر آنكه باعث هلاكت انسان و كفر و شقاوت و خلود او در آتش مىشود، موجب نفاق و شرك، حبط اعمال، كوچك شمردن خداى تعالى و... مىگردد.
علاج ريا
علماى اخلاق براى علاج ريا، دو راهكار ارائه نمودهاند:
١ ـ راه علمى: اگر انسان بداند كارى براى او مضرّ است، هيچگاه آن را انجام نميدهد، لذا اگر بفهمد كه ريا باعث كفر و نفاق مىشود و شقاوت ابدى و خلود در جهنم را به دنبال دارد، هرگز چنين كارى نمىكند.
اگر هدف رياكار از كارهاى نيك، جلب قلوب مردم به خود است، بايد بداند كه خداوند بر همه قلوب احاطه دارد و اگر رضاى خدا را جلب و خود را محبوب خدا كند، آنگاه صاحب قلوب (خداوند)، او را در انظار و قلوب مردم نيز محبوب مىكند.
٢ ـ راه عملى: انسان رياكار كوشش كند كه كارهاى نيك را در خفا و پنهانى انجام دهد و پس از انجام كارهاى نيك، آن را مخفى نگه دارد و براى مردم آشكار نكند.
ب) عُجب
يكى ديگر از مبطلات عمل و عبادت، عُجب و خود بزرگ بينى است.
علامه مجلسى مىنويسد: «عُجب، بزرگ شمردن عمل خود است، در حالى كه از خود و عملش راضى بوده به نحوى كه خود را مقصّر نداند، بلكه براى ايمان و عمل صالح كه دارد، بر خداى بزرگ، منّت گذارد.»
عُجب، باعث مىشود انسان از تجربه و نظر ديگران استفاده نكند از حقيقت هميشه دور بماند و در نتيجه شكست بخورد. همچنين باعث تسلط شيطان بر وى مىگردد و اعمال و عبادات را فاسد مىكند. امام سجاد (ع) در دعاى مكارم الاخلاق مىفرمايند: «و عبّدنى لك و لا تفسد عبادتى بالعجب؛ خدايا! به من توفيق عبادت بده و عبادتم را با عجب، باطل مگردان.»
از امام باقر (ع) روايت شده است كه فرمودند: دو نفر داخل مسجد شدند، يكى عابد و ديگرى فاسق. چون از مسجد بيرون رفتند، فاسق از جمله صديقان بود و عابد از جمله فاسقان. سبب اين بود كه عابد به عبادت خود مىباليد و فاسق در فكر پريشانى از گناه و استغفار بود.
راه علاج عجب اين است كه شخص درباره خويش و ابتدا و انتهاى خود بينديشد و ببيند از كجا آمده و سرانجام كارش به كجا منتهى مىگردد. از طرف ديگر، به عظمت و قدرت نامتناهى حضرت حق، نظرى افكنده و به عجز خود در همه زمينهها بينديشد. ضمن اينكه بايد به دنبال علل و عوامل اين صفت برود و در صدد رفع آنها بر آيد.
اگر انسان از كثرت عبادتش، عُجب پيدا كرد، به خود بگويد: تو هر چه عبادت كنى، به پاى شيطان نميرسى، زيرا او شش هزار سال خدا را عبادت كرد ولى به دليل يك تكبر بىجا، همه آن عبادتها را يكجا باطل نمود و مورد لعن حضرت بارىتعالى قرار گرفت.
ج) عدم استمرار عبادت
موقّتى بودن عبادت و بى دوامى آن، يكى ديگر از آفات عبادت و مايه كم ارزشى آن است. عبادات و اعمال در صورتى مفيد است كه استمرار داشته باشد؛ چنانكه در احاديث آمده است: هر عمل نيكى را كه شروع مىكنيد، حداقل آن را تا يك سال ادامه دهيد، كه تأثير عمل در تداوم آن است.
پيامبر اكرم (ص) مىفرمايد: «آفة العبادة الفترة؛ آفت عبادت، سستى در انجام دادن آن است.»
در حديث ديگرى آمده است: مداومت بر كار خير، آثار خوبى در پى دارد؛ از جمله: ترك گناه و كارهاى زشت، حصول يقين و... .
د) گناه
گناه؛ يعنى سرپيچى از فرمان خدا؛ يعنى افعالى را كه انسان به آن امر شده ترك كند و افعالى را كه از آن نهى شده، انجام دهد.
بر اساس آيات و روايات، گناه باعث از بين رفتن اعمال و عبادات مىشود. امام صادق (ع) فرمودند: «گناه، انسان را از عبادت و تهجّد، محروم مىسازد و لذت مناجات با خدا را از او سلب مىكند، و تأثير گناه، از كارد برنده، سريعتر است.»
در حقيقت كسى كه مرتكب گناه مىشود، ساخته خود را تخريب مىكند و كِشته خود را مىسوزاند. رسول خدا (ص) فرمود: كسى كه سبحان الله بگويد، خداوند در بهشت درختى براى او مىكارد. مردى برخاست و عرض كرد: پس ما درختان زيادى در بهشت داريم، پيامبر (ص) فرمودند: آرى، ولى مبادا كه آتشى به سوى آنها روانه كنيد و همه را بسوزانيد.
سيدعباس حسينى، شماره اشتراك ١١٢٢٦، از قم
* * *
پىنوشتها:
متفكران و جامعه شناسان، طلاق را يكى از آسيبهاى اجتماعى به شمار آورده، بالا رفتن ميزان آن را نشانه بارز اختلال در اصول اخلاقى و به هم خوردن آرامش خانوادگى و در مجموع، دگرگونى در هنجارهاى اجتماعى محسوب ميدارند.
حضرت امام صادق (ع) فرمود: «چشم چرانى، تخم شهوت را در دل مىكارد و چنين كارى براى نگاه كننده كافى است كه منشأ فتنه گردد.»
دوستىهاى بىحد و حصر و رفاقتهاى حساب نشده، مشكلات زندگى و مخصوصاً مشكلات روانى را افزايش ميدهد و نشاط و شادابى را از بين مىبرد و افسردگى حالات، يأس و پژمردگى جاى آن را مىگيرد.
جوانى كه به خداوند متعال معتقد است و با حضرتش پيوند دارد، در اين هستى پهناور، هرگز خود را تنها و منزوى نمىپندارد و هميشه سعى مىكند تا از جاده انسانيت خارج نشود.
غريزه جنسى در انسان، از جمله غرايزى است كه بايد به صورت صحيح آن را ارضا كرد، لكن نوجوان و جوانى كه در طى رشد جنسى، توجيه نشده و آموزش و تربيت صحيح نديده، شكى نيست كه در هنگام بلوغ جنسى دچار هيجان، اضطراب، وحشت و بحران فكرى خواهد شد و به بسيارى از اعتقادات خود شك خواهد كرد و سرانجام به برخى از آسيبهاى روحى، اخلاقى، اجتماعى مبتلا خواهد شد.
امروزه دنياى رايانه، هويتيابى و هويتجويى نسل جوان و نوجوان را در ابعاد فكرى و اخلاقى تحت تأثير قرار داده، تا جايى كه آسيبهاى اجتماعى رابطهاى تنگاتنگ با مقوله فنآورى اطلاعات، انفجار اطلاعات و جهانى شدن پيدا كرده است.
به جرأت مىتوان گفت كه خطر اتاقهاى گفت و گو به مراتب بيشتر از سايتهاى غير اخلاقىِ موجود در اينترنت است، زيرا بياطلاعى خانوادهها از اين موضوع خطرهايى را به آنان تحميل مىكند.
بيشترين اثر مخرّب هرزه نگارى بر قشر نوجوان و جوان جامعه است. وجود روابط جنسىِ خارج از عرف و اخلاق جامعه در محصولات ارائه شده هرزه نگاران، روابط جنسى نامشروع و خارج از ازدواج را اشاعه ميدهند و اين مسئله موجب كاهش تمايل نوجوانان به امر مقدس ازدواج مىشود.
ريا در عقيده به اين معناست كه انسان در باطنش، معتقد به خدا و روز جزا نبوده و براى احكام الهى، ارزشى قائل نباشد، اما براى جلب قلوب مردم و يا دفع ضرر از خود، با زبانش اظهار ديندارى مىكند. اين قسم از ريا، نفاق است و بدترين نوع ريا شمرده مىشود.
عُجب، باعث مىشود انسان از تجربه و نظر ديگران استفاده نكند از حقيقت هميشه دور بماند و در نتيجه شكست بخورد. همچنين باعث تسلط شيطان بر وى مىگردد و اعمال و عبادات را فاسد مىكند.
اگر انسان از كثرت عبادتش، عُجب پيدا كرد، به خود بگويد: تو هر چه عبادت كنى، به پاى شيطان نميرسى، زيرا او شش هزار سال خدا را عبادت كرد ولى به دليل يك تكبر بىجا، همه آن عبادتها را يكجا باطل نمود و مورد لعن حضرت بارىتعالى قرار گرفت.